Accueil > Français > TE ARAPO - En souvenir d’un homme de recueils > La collection PARAU NO TE ‘ĀI’A > Le troisième livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A, intitulé "Parau tumu nō Tahiti iti"

Le troisième livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A, intitulé "Parau tumu nō Tahiti iti"


JPEG - 129.7 ko
Tearapō sur son vélo (dessin de Dubois)


PARAU TUMU NŌ TAHITI ITI

JPEG - 313.9 ko
Le troisième livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A, intitulé "Parau tumu nō Tahiti iti"


TUMU PARAU

TE PARAU NÖ TARAVÄO
’O Vai’öva’u
Nä ’öfa’i tuiro’o
’O ’Auätoa, ’o Fararoa ’e ’o Faraiuta
Te tahi tumu nö te i’oa o Taraväo
Te mau ’öti’a o te mata’eina’a
Te parau nö ’Afa’ahiti
E mau parau paripari nö ’Afa’ahiti

TE ’A’AI O NÄ TOHORÄ NÖ VAI’UFA’UFA
’O Tänehuifenua ’e ’o Tinirauari’i
Te tama fänau mätämua ’o Tuituiini’a
Te piti ’o Toamutumutu
Te toru ’o Tehëmatava’a
Te maha ’o Pereämanu
E mau tamari’i huru ta’a’ë
Te fa’ata’a’ëra’a e te mau metua
Te tere täpapa o nä mëtua fänau
Te reva-roa-ra’a nä tohorä

TE ’A’AI O NÄ TOHORÄ NÖ VAI’UFA’UFA (höpe’ara’a)
Te tïpaupaura’a i roto i te fa’a i Vaiärava
Te ’öpua-ino-ra’a i ni’a i nä tohorä
Te tumu nö tö räua tere
Teureovaiärava
E ’aimärö te tumu i ’ore ai i manuia
E piri nö te ’äi’a

TE PARAU NÖ PÜEU
Te aura’a o te i’oa Püeu
’O ’Änuhi i te haru mä’a

TE PARAU NÖ TAUTIRA
’O Fatutira i te tai pa’a’ina

TE PARAU NÖ ME’ETIA
E fenua hïhia e Täfa’iuriuri
E fenua nohohia e te ta’ata
E fenua marae rarahi
Te parau nö Manute’ä’a
Te parau nö Te’uraotühiva
E ta’ata färi’i maita’i i te ta’ata
Te parau nö Ruarei

TE ’A’AI O VEI ’E O VERO NÖ TEAHUPO’O
’O Vaipöuri te vai hähano
’O vai ’o Vei ’e ’o vai ’o Vero ?
Te perë fa’ahina’arora’a
Tei te ’ömuara’a nei ä, te fa’ata’a-’ë-hia nei

TE ’A’AI O VEI ’E O VERO (tü’atira’a)
Te horuhorura’a o nä taure’are’a
Te ’öpuara’a e täpuni
Tei Anapöuri te vähi orara’a maita’i
Te pe’ape’a rahi o Vero

TE ’A’AI O VEI ’E O VERO (tü’atira’a)
Te mata’u faito ’ore o Vei
Te färerei-fa’ahou-ra’a o Vei ia Vero
Te fa’anahora’a nö tö räua horo-täpuni-ra’a
’Ua ineine te orara’a i Vaipöuri
Te ’otora’ahia te mo’era’a o Vero
Te moemoeä a Pätea

TE ’A’AI O VEI ’E O VERO (höpe’ara’a)
Te mä’imira’ahia o Vero
Te hevara’a o Pätea i täna tamahine
Te mana’o ’ötohe o Vei
Te fa’aaura’a a Pätea räua ’o Vei

TE ’A’AI NÖ MÄUI
Te parau tupuna o Mäui
E tama fänau-pü-fenua-hia
Te mau ’öhipa rarahi i ha’ahia e Mäui
Tö Mäui herera’a i te rä
Tö Mäui to’oinara’a i te rai

JPEG - 644.5 ko


Dans le respect du droit de courte citation, vous trouverez ci-dessous des extraits de certaines des légendes recueillies par TEARAPO et publiées dans le troisième livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A. Dans un souci de partage des contenus avec les non locuteurs du re’o tahiti, quelques passages de ce livret ont été traduits ...
Vous pouvez consulter le texte intégral de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A à la documentation du Service de la culture et du patrimoine, à la bibliothèque de Te Fare Tauhiti Nui et à la bibliothèque de l’Université de la Polynésie française.

- TE PARAU NŌ TARAVĀO

Taraväo nui ë ari’i ’ore
Paiähururua ’e ’Öninaite’öti’a
Nä tuputupua i ha’apü i Taraväo
Te ’ofe o Päri’a pana ’o te tau
’O ni’a i Taraväo
E tü i Matatouäroa.
(...)

- version française :

Grande Taravao démunie de chef
Paia-huru-rua et O-nina-i-te-’oti’a
Sont les deux esprits à Ha’a-pu à Taravao.
Les bambous de Pari’a-pana-o-te-tau
Surplombent Taravao
Et se dressent à Mata-tou-aroa.
- (...)

"’Ö"
Të pi’i ra ë : "E Taravä ë." ’e të pähono ra ë :"’Ö" i parauhia ai ë : ’o Taravä’ö.

E haere ri’i au i Tevaipüna
I te ’utuäfare o te toa,
’Ua färiuriu ë ’e ’ua färiuriu ë.
E uira e ’anapa i te pu’e ra’i ë
’Ua färiuriu ë.
Te ’ofe o Päri’a pana o te tau
I ni’a i Taraväo
Taraväo nui ë e ari’i ’ore.
Te ’ömore e tü i Matatouäroa
Nä Tëtuanuimoe’aru,
Tavïhauroa i Taharoa
Vaiähore ’e Te’iri’otema’o.

- version française :
(...)
"O
Je me promène dans Te-vai-puna
Dans le foyer du guerrier.
Se sont manifestés, se sont manifestés
maints éclairs dans la multitude de cieux,
Se sont manifestés
Les bambous de Pari’a, piques du temps
Sur les hauteurs de Taravao.
Grande Taravao démunie de chef,
Le javelot qui se dresse à Mata-to’u-aroa
Pour Te-tua-nui-moe-aru
Tavi-hau-roa à Taha-roa
Vai-a-hore et Te-’iri-o-te-ma’o.
(...)

JPEG - 314.5 ko


(...)
Te parau nö ’Afa’ahiti

Te tä’öti’ara’a : e moti i Vai’ova’u ë, haere roa i Vaimahanahana i te pae hiti’a o te rä. E moti i Tematä i te pae i Vaiari ë, haere roa i Te’iri’otema’o : ’o ’Afa’ahiti ïa fenua.

E mou’a i ni’a ’o Vai’orohiri,
E tahua i raro ’o Pärurumata’i.
E ’öutu ’o Marumaruätua,
E vai ’o Vaiähore,
E marae ’o To’ehae,
E motu i tai ’o Motunono.
E fare ’arioi ’o Mänu’u ’e ’o Pärurumehao.
Te ra’atira ’ärearea ’o Huätua.
E ari’i ’o Tëtuanuimoe’aru
E täna ’ömore ’o Te’ofe’opäri’a
E tü i Matatouäroa.

Te aura’a i teie i’oa, e ’ere ’o ’Afa’ahiti i te fenua fa’a rarahi mai te vëtahi mau mata’eina’a. E mau ’afa’afa’a ri’i noa, e mea huri ti’a i te hiti’a o te rä i parauhia ai ë : ’afa’a ri’i i te hitira’a o te rä.

E mau parau paripari nö ’Afa’ahiti

E fenua terä ’o ’Afa’ahiti
Taraväo nui ë e nu’u atu ä i raro
Päti’a ri’i i mata’o’oi
Töia va’a i Vai’ova’u
’Aru hotu i te ’amara rurura’a tinitini
I te ’öhiti mata röröa i tahatai
Pähua i te one tea
E fai i te ’aero ha’avinivini
’Ei Motunono i te fe’e onohi noa
Punatea ’e nä hui tapairu :
Rarouri ’e Rauri’i.
E fenua terä, e fenua terera’a roa
Taraväo nui ë a nu’u atu nä raro
I te tö harapa’i e te ara
Te päti’a ri’i mata’o’oi,
Te hu’a ra mäpua i te vai maru
Tära’a i te tuna tapahi noa.
O Mata’ipü pana te taro
Pöta ’ao nui te ’äi’a.
Töia va’a tei Vai’ova’u
’O ’aru hotu i te ’ämara
E te rurura’a tini
I te tüpe iti o te ara o te va’a,
I te ’öhiti mata röröa i tahatai
E pö nä ’Afa’ahiti.
Tai haruru i te ava fa’aahaha
E ’a’aoara’a moa të fa’aro’ohia
Nö uta roa mai.
Tei ’Afa’ahiti te i’a mä’a
I tü ti’a i te anuanua
’Öpü pa’ia i te tai e pö
’O Motunono i te fe’e onohi noa.
’Ai ’ura i te fe’i fa’a’ari’ari
I te tö farara i te patï o te ’äi’a.
Punatea ’e nä hui tapairu,
Avaava tohorä ’ua rere i te tai
To’a püpü e piri te pähua i te vae
’O To’ehae te marae
Tëtuanuimoe’aru i te ha’amata’i i tua,

Rätio Tahiti
monirë 29/04/1963

- version française :

- TE PARAU NŌ NĀ TOHORĀ NŌ VAI’UFA’UFA

E mau parau teie i röa’a, mai roto mai i te mau hu’ahu’a parau a te ta’ata ra ’o Uira nö Vairüia ’oia ’o Vairä’o.
(...)
Te tere täpapa o nä mëtua fänau
’Ua hi’o haere ë, ’ite ihora i te fa’ahe’era’a. Fa’atoro ana’e atura nä reira ë, tae roa i Tepapa. Mai reira ë, i Vaiparäoa, ’ua po’ia ana’e. ’Ua fa’aeaea ri’i e ’amu’amu ë, ’ia pa’ia ’ua hähaere ana’e ä ë, tae roa i Vaipohe : ’ua pohe te vai, mai reira ë, i Mitirapa.

’Ia po’ipo’i a’e, ’ua tere nä tohorä ë, i te vai i parauhia ë, ’o Taipa’a’ëinataihoro. ’Ia tae räua i reira, të tae ato’a ihora te täpapa i Mitirapa. ’Ua tere ä räua ë, i Tëuruhi ë, mai reira rëreva roa atura i Taipöararua. Të täpapa noa atura te fëiä täpapa ’e të fätata noa ato’a atura ia räua.
Të fa’atautau ra ä te tuahine ’e të fa’aitoito noa ato’a ra ä te tua’ane ’ia haere räua mai te paraura’a atu ë :

-"E hähaere täua."
Të pähono ra te tuahine ë :
-"E höho’i täua. ’

Të marö noa atura te tua’ane ’ia hähaere ihoa räua ’e ’ua haere ’ë räua. I ma’irihia ai te i’oa o terä vähi ë, ’o Taiuruti’a. Teie te aura’a : ’ua uru märö i te haere ’e ’ua ti’a.

Te reva-roa-ra’a o nä tohorä

I te po’ipo’i a’e, të hiti ra ’e të tore ra te anuanua ’e të pühi ra te mata’i rahi o Tähiripäo’a : te täura nö tö räua revara’a. ’Ua pähemo atu nä tohorä, i tae atu ai nä mëtua täpapa. Ro’ohia atu ’ua hemo nä tamäri’i. Nänä haere noa ihora nä mëtua nä tahatai, ’ërä nä tamäri’i tohorä ’ua rere i te tai. Ti’ati’a noa maira nä mëtua i tahatai ma teie pehe ë :

Tuituiini’a ’e Toamutumutu ë
E ’ore ta’u va’a e tere i ni’a i Ha’apana
E fenua hupehupe
E fenua ta’ata ’ino.
Tohorä e rere i Tëuruhi
E ari’i nö Tarahu’arau
A rere, a rere i Tëuruhi.

Rëreva roa atura nä tohorä nei ë i Ra’iätea i te mata’eina’a i Opoa. ’Ia oti tä räua ha’amaita’ira’a i Taputapuätea, rere atura i ’Üporu ’oia ho’i ’o Taha’a, i te fenua ra ’o Tö’ahotu.
E ari’i räua ë, nö te amuamura’a a te metua i he’e ai i te tai. Nö tö räua revara’a, monohia maira räua e te ari’i ra ’o ’Autaia ’ei ari’i i ni’a i Tëuruhi, i reira töna nohora’a atu.
Nö te ma’itira’ahia o ’Autaia ’ei ari’i, ’ua tupu te riri rahi ia Tänehuifenua. ’Ua vävähi ’oia i te marae ra o Tuputupu. ’Ua täraire i taua marae ’e ’ua huri taere roa. ’Aore atura ho’i ’o ’Autaia i mau fa’ahou ’ei ari’i nö Tëuruhi.

’Rätio Tahiti
monirë 10/12/1962

JPEG - 311.6 ko

- TE PARAU NŌ PŪEU

Teie te tä’öti’ara’a nö Püeu-’Änuhi : e moti i Vaimahanahana ë, haere roa i Tere’aiti : ’o ’Änuhi ia, ’o Püeu i Vai’ötaha.
(...)
’O ’Änuhi i te haru mä’a

’O Tëtuanui Maraeta’ata te ’aito nö te marae püpüra’a ta’ata, te marae i parauhia ë : ’o Tahitiäea ; ’o ’Änuhi-tei-te-rima täna tuha’a : teie te aura’a e haru mä’a i parauhia ai ë "’o ’Änuhi i te haru mä’a."
’Ua fa’aauhia ’oia i te ’ötaha e haru haere i te mä’a a te mau manu ri’i na’ina’i. ’Äre’a rä te ’ötaha rahi taehae ’o Tëtuanui Maraeta’ata ia. Töna nohora’a tumu tei Vai’ötaha [te vai i piha’i iho i te fare purera’a porotetani] i te ’ö’o’a o Mautïfau. E vai hopuhopura’a nö taua ’ötaha ra ë, e ha’apüeueu atu ai i töna huruhuru. Teie töna parau ë :

Mou’a tei ni’a ’o Tarato’i
E tahua tei raro ’o Teoneuri
E ’öutu i tai ’o Fara’ari
E vai ’o Vai’ötaha
E marae ’o Tahitiäea ’e ’o Taharoa
E ava ’o Rautea, To’atea, Taharoa, Toapü, Hänia
E ari’i rahi te ari’i Nävaharoa
Te ’aito ’o ’Änuhi
’E Tëtuanui Maraeta’ata [terä taua ’ötaha ra]
Te ra’atira marae püpüra’a tatata
Te ’äfa’i ve’a ’o Pïha’a
Te fare arioi ’o I’aitifarena’ona’o
Te ra’atira ’ärearea ’o Tüturuma’a’iore

I muri i teie nei mau parau, i päpa’ihia ai te parau nö te ’ötaha nö Püeu, nö te to’a o Hänia, te vëtahi mau reo hïmene paripari nö Püeu mai te rirora’a mai te rë iäna i te matahiti tauatini iva hänere e piti ’ahuru ma ono (1926).

Rätio Tahiti
monirë 06/05/1963

- version française :
(...)
La montagne est Tara-to’i,
Le terrain de réunion est Te-one-uri,
La pointe est Fara-’ari,
La rivière est Vai-’Otaha,
Les marae sont Tahiti-’aea et Taha-roa,
Les passes sont Rau-tea, to’a-tea, Taha-roa, Toa-pu, Hania,
Le roi est Na-vaha-roa,
‘Les guerriers sont Anuhi et Te-tua-nui-marae-ta’ata (voilà notre frégate),
Qui officient les sacrifices humains du marae,
Le messager est Piha’a,
La maison arioi est I-’aiti-fare-naoanao,
L’agenceur des fêtes est Tuturu-ma’a-’iore.

A ces paroles, qui ont permis d’écrire l’histoire de la frégate de Püeu, du rocher de Hania, ont succédé d’autres chants paripari de Püeu qui ont remporté le prix en l’an 1926.

JPEG - 441.7 ko

TE PARAU NÖ TAUTIRA

Teie te tä’öti’ara’a nö Tautira, Fatutira i te tai pa’a’ina. E moti i Tere’aiti ë, haere roa i rapae : ’o Tautira ia, ’o Fätutira. ’O Tautira e pai’umara’a nö te rä, ’o Fatutira e pai’umara’a nö te Atua.

E mou’a tei ni’a ’o Tahuareva i te rua o te mata’i,
E tahua tei raro ’o Ti’ara’aopere,
E ’öutu tei tai ’o Tatätua [nö te Atua te aura’a.]
E marae ’o Pürëroa
Nö Ta’aroa ’e nö ’Oro [’ia haere i Tautira.]
’O Vai’ötaha nö Vëhiatua.
E motu ’o ’Aihutufenua’ino [’o tei ’ere i te fenua ’aihere.]
E ava ’o Te’aifä, ’o Tähana, ’o Vaionefä’aiurua.
E ari’i ’o Teri’inävaharoaitetauotera’i,
Te ari’i ha’amaru ra’i.
E ’äfa’i ve’a ’o Tavï ’e ’o Tïrahatë.
Te fare arioi ’o Fararoa.
Te ra’atira ’ärearea ’o Tera’aroa.

’O Fatutira i te tai pa’a’ina

’Ua parauhia ë ’o Tautira, ’öna te tira pa’iumara’a nö te rä. ’Ua parauhia ë ’o Fätutira, ’öna te tira pai’umara’a nö te Atua : Tautira ’e Fätutira i te tai pa’a’ina.

Mou’a tei ni’a ’o Tahuareva
Tahua tei raro ’o Ti’ara’aopere
’Öutu tei tai ’o Tatätua
E hopu i te vai i Vaitepiha
Hiti te mahana i te tara o Maire
E mou’a teitei ’o Terätä.
Hono’ura i te pu’u maroia
E ta’ata tïraha.
E tïraha te pohe o Hono’ura
Tei Matato’a nä
Tei Matato’a nei
Tei Hurito’a nä
Tei Hurito’a nei
E päha’apiti te mata’i
E nä ni’a a’era i Tahuareva ë
Te rua o te mata’i e tä
Nä Fatutira i te tai pa’a’ina
’O te murihau ana’e tä’u e ’oto nei
To’u ’äi’a ra ë
Fatutira i te tai pa’a’ina

E pehepehe teie nä te ’aito tuiro’o ra ’o Te’ie’ie nö Tautira. I muri i teie nei parau, e rave rahi atu ä mau parau pa’ari nö Tautira : te ’ä’ai nö te fare vahine i Atahu tei ha’aputu i te ’aero nö Fare’ätara, te parau nö Turi ’e nä ume, te parau nö Hono’ura, te parau nö te tohorä e upo’ohotu i te ava i Tautira.

’IRätio Tahiti
monirë 06/05/1963

+ version française

- TE PARAU NŌ ME’ETIA

I räpae i Tautira, i te pae hiti’a o te rä, të vai ra te hö’ë motu tei parauhia ë : ’o Me’etü ’aore ra ’o Me’eti’a, e ono ’ahuru (6O) maire i te äteara’a ia Tautira. E fenua hïhia teie e Täfa’iuriuri i ara’a mai ai i ni’a i te ’iriätai.

E fenua hïhia e Täfa’iuriri

I vai noa na ’o Me’etü i raro i te ’ärepurepura’a o te tai, ’aore e räve’a e ara’a ai. Rave a’era ’o Täfa’iuriuri i täna ra mä’ira e hï ihora i taua fenua ra. ’A mau rä te fenua i te matau, ’aore e räve’a e mara’a ai, ’ua fefe roa te mä’ira a Täfa’i. E aha rä te tumu i ’ore i mara’a ai ? Nö te mea ia ë, ’ua mau roa i te papa o Tahiti tei hä’uti’uti ato’a i te faöra’ahia mai ’o Me’eti’a i ni’a i te ’iriätai. Nö reira i parauhia ë : ’o Me’eti’a te pito o Tahiti.
E mea täpü-roa-hia te uaua e Täfa’i i mahuti ai ’e i ara’a mai ai ’o Me’eti’a.
’O vai te pito o Tahiti ? ’O Me’eti’a.

E fenua nohohia e te ta’ata

’Ua parauhia ë e fenua ta’ata roa ’o Me’eti’a i te tau mätämua. ’Ua rae’a e piti hänere (2OO) e ’aore ra e toru hänere (3OO) ta’ata. E rave rahi mau paepae ti’ara’a fare nö te tau mätämua i ni’a iho i te motu Me’eti’a.

Nö hea te ta’ata o täua fenua ra ? Nö Tautira, nö Teahupo’o, nö te Tuämotu, ’inaha ho’i ë, tei ni’a mau te motu Me’eti’a i te rëni terera’a, mai Tautira i te Tuämotu ’e mai te Tuämotu i Tautira.
Te mau ta’ata nö Tautira, ’aore ra tö Teahupo’o, ’o tei fa’autu’ahia e te ari’i e ’aore ra te mau ’aito mai ia Vëhiatua mä, ’ua utahia rätou i Me’eti’a e fa’aru’ehia atu ai mai te huru täpe’ara’a ’äuri ra. I muri mai, ’ua varavara te ta’ata ë, ’ore roa atu ai. ’Ua fa’aru’e änei i te fenua ? ’Ua mou änei i te pohe ?
E rave rahi te mau täpa’o e vai nei ä ’ei fa’a’itera’a ë, e fenua ta’ata mau ’o Me’eti’a.

E fenua marae rarahi

Të vai ra te mau paepae ’o tei rae’a e piti ’ahuru ’aore ra e toru ’ahuru mëtera i te roa. Të vai ato’a ra te marae i parauhia ë : ’o Mähutoa nö te toa ra ’o Tuähu. I ni’a i te fenua Pöna’o, të vai ra te hö’ë marae rahi roa ë, e rave rau mau paepae ti’ara’a fare nö te ’aito ra ’o Tevivi’ura.
I te fenua Tematomato, të vai ra te hö’ë marae rahi, tei rae’a hö’ë ’ahuru ma pae mëtera i te roa, e hitu i te ’ä’ano ’e hö’ë ’e te ’äfa i te teitei. I ni’a i te fenua Terärü, të ti’a ra te hö’ë ’öfa’i rahi roa hö’ë mëtera ’e te ’äfa i te teitei ’e te menemene ato’a. I ni’a i te fenua Tu’ura’apia të vai ato’a ra te hö’ë marae rahi e toru ’ahuru mëtera i te roa e piti ’ahuru i te ’ä’ano e hö’ë ’e te ’äfa i te teitei.

Te parau nö Manute’ä’a

Të vai ato’a ra te hö’ë ’öfa’i rahi i parauhia ë te ’öfa’i o Manute’ä’a. E toa tuiro’o nö Vaiuru, ’oia ’o Vairä’o, tei haere e tama’i i tö Me’eti’a tei ’ore i pau iäna. ’Ua mo’e taua ’öfa’i ra i roto i te rua auahi ra o Teruatö, e ’äpo’o, e ’auvaha nö te mou’a auahi.
’Ua haere roa ato’a taua ’aito ra ’o Manute’ä’a e tama’i i tö Papatea, ’oia ’o Ma’atea ë, ’ia pau tö Ma’atea iäna [i täna fa’atenitenira’a], ho’i mai nei i Tahiti nei, ë, haere atura e tämata i te piri a nä vähine ’imi oro nö Vaitaharu’u : ’o Tauätea ’e ’o Tauäuri. I reira teie ’aito ’o Manute’ä’a i te pohera’a. Ravehia maira töna mau ivi e nä ruähine nö Vaitaharu’u ’ei tämaumau i te ahi nä räua.

(Të vai nei i te fenua Me’eti’a te hö’ë ’ä’ai navenave roa ’o tei fa’ati’ati’ahia mai iä’u e te hö’ë rü’au vahine nö Tautira, e fatu fenua ato’a nö Me’eti’a, e ohi tupu ho’i nö täua motu ra. Atira noa atu, e mea nä roto ri’i i te reo pa’umotu.
(...)
’Rätio Tahiti
monirë 06/05/1963.

- TE ’A’AI O VEI ’E O VERO (tū’atira’a)

I te pae i Tai’arapü, i Teahupo’o, i te höpe’ara’a o te mata’eina’a, të vai ra te hö’ë ana pöuri tei topahia te i’oa o Anapöuri e ’aore ra o Vaipöuri. Teie nei ana, e parau fa’ahiahia töna. Tei piha’i iho töna vaira’a i te hö’ë mou’a tei ma’irihia i te i’oa o Pähoa, tei nohohia e te hö’ë tahu’a i te tau o Vëhiatua, tei te fa’a ra o Vaia’u, te ava i tai ra ’o Vaia’utea ia, te vähi i nohohia e ’Oromaito ’e ’o Vëhiatua.

’O vai ’o Vei ’e ’o vai ’o Vero ?

’O Vei, te hö’ë ia tamaiti purotu tei fa’atävaihia e Pätea, tei ’ore i ’ite i töna nä mëtua. Täna i ’ite, ’ua pa’ari noa ’oia i piha’i iho ia Pätea. E tamaiti ’aito ma’ita’i ’oia tei tauturu ’e tei päruru ma’ita’i ia Pätea i roto i te mau ’arora’a e rave rau i töna ra ’anotau. ’O Vei te ’aito rahi tei ha’a i te mau te’a, te mau tïtiräina, te mau rore, te mau ’ömore a te mau fa’ehau a Pätea.
Ë, nö te hi’ora’a o Pätea ë, e tamaiti ma’ita’i ’o Vei, rave atura ’oia iäna ’ei teuteu nöna.

JPEG - 211.1 ko


’Ia tae i te mau ’arora’a, tei piha’i iho iho ä ’o Vei ia Pätea i te fa’aarara’a atu iäna i te mau ’öpura’a a te ’ënemi. ’O rätou e tämata noa atu i te ha’afätata atu ia Pätea, nä Vei e ha’apohe ia rätou... Nö reira ’o Patea i here roa ai i teie nei tamaiti tei ’aravihi maita’i i te mau ’arora’a ë, riro roa atura ’oia ’ei ra’atira fa’atere i te nu’u a Pätea.

’Ua hi’o atu ’o Pätea i te vahine ra ’o Pärahi. Töna i’oa mau ’o Vahinetaraire nö Nïnauea i Mata’öa’e ’oia ho’i ’o Vaira’o. ’Ua fänau tä räua e tamahine te matahiapo, ’o Verohitiitera’iänuanua töna i’oa ; ’ua pi’i-noa-hia rä ë, ’o Vero. Të vai ra te mau teina i fänau mai i muri mai iäna : ’o Tepuanuiötoa, ’o Tiaremaire ’e ’o Tetuanuiitera’i.
(...)
Tei te ’ömuara’a nei ä, te fa’ata’a-’ë-hia nei

I te tahi mahana, ’ua fa’aineine ’o Pätea i te hö’ë tama’i...
’Ua ’äparau ato’a nä tama nei, inaha, të pe’ape’a ra ’o Vero i te mea ë, e haere ato’a ’o Vei i te tama’i, ’a ’ore ’oia e ho’i fa’ahou mai ë, teie te reo o Vero ë :

-"Të pe’ape’a nei au i tö ’oe tere ’o te ’ore ’oe e ho’i mai."

Pähono atura o Vei ë :

-"E ta’u tiare iti here ë, ’eiaha ’oe e päno’ono’o, e haere au ë, e ho’i mai ä. ’Ei piha’i iho ’oe iä’u e ta’u tiare iti."

Ë, ’ei täpa’o i tö räua here mau te tahi i te tahi, hö atura ’o Vero i te hö’ë pona iti ’ofe, tei roto i reira te ti’i o ’Oro, mä te paraura’a ia Vei ë :

- "A haere e ta’u here iti ë, teie tä’u ö. Nä te atua ’Oro, te atua o te tama’i tei tähopuhia ’e tei tapuhia e te ua ’e te änuanua, e tauturu ia ’oe. E ho’i ora mai ’oe iä’u nei. ’Aue, të mauiuiu nei au, të he’a nei ia ’oe e ta’u here."
(...)

TE ’A’AI O VEI ’E O VERO (höpe’ara’a)

Te mana’o ’ötohe o Vei

’O Vei ä terä e hïmene ra. ’Ia oti täna hïmenera’a, ’ua reva ’o Vei ë, i piha’i iho ia Vero, ’ua taoto maite räua i te reira pö.
I te po’ipo’i roa, ’ua tae ä ’o Vei iö Pätea. ’Ua rave i täna mau ha’a mai tei matauhia e ana i te mau mahana ato’a ra. ’Äre’a nä mëtua ’e te ’ana’ihere, të noho ra ia i roto i te pe’ape’a, te maere rahi ’e te ’oto nui. Te tumu ia i fa’aitoito roa ai ’o Vei i te haere i mua i te aro o Pätea nö te parau atu iäna ë :

- "E Pätea ë, e ta’u ari’i ë, e ta’u fatu ë, e tere nui teie i tae mai ai au i mua ia ’oe..."

Ë, mai te tia’i ’ore i te mana’o o Pätea, teie töna reo i te paraura’a atu iäna ë :

- "E Pätea ari’i ë, mai te peu e ti’i au ia Vero, e roa’a ’oia iä’u, e ’äfa’i mai i mua i tö aro, e aha ’oe iä’u ?"

Pähono maira ’o Pätea mä te riri rahi ë :

- "’A mämü, ’a haere ’ë ! ’Eiaha ’oe e haere mai i’ö nei e fa’ainaina mai ai iä’u ’o te ro’ohia ’oe e te mahae."

Parau atura ’o Vei ë :

- "’Aore änei ’oe i fa’aro’o i terä reo iti hïmene inäpö ra i te fa’ahitira’a ë : ’auë ’o Vero iti ë, e haere au e täpapa iäna..."

Ui maere maira ’o Pätea ia Vei ë, teie täna nei pähonora’a atu ë :

- "E Pätea ë, ’aore ’o Vero i pohe. Tei roto ’oia i te ana pöuri i te vaira’a, të ora ra ë, ’oia tä te ta’ata hïmene e haere e färerei ’ia oti täna hïmenera’a..."

Të ani ra ’o Pätea ë :

- "’Ia oti täna hïmenera’a, e haere ä ’oia e färerei ia Vero  ?"

Teie tä Vei i pähono atu ë :

- "’Ë, e ta’u ari’i ë !"

Të ui ra ä ’o Pätea ë :

- "’O vai terä ta’ata e hïmene ra ?"

Të pähono ra ’o Vei ë :
- "O vau nei, ’o Veitotoari’iitetuamea."

’A tahi nei ’a ’itehia ai i te i’oa mau o teie tamaiti ’o Vei ! Ë, të ui ra ä ’o Pätea ë :

- "Nä hea ’oe i ’ite ai ë tei roto ’o Vero i te ana pöuri  ?"

Të pähono ra ’o Vei ha’avare ë :

- "Nä te pa’o ’ävae tä’u i ’ite i tö’u poura’a atu i roto i taua ana ra..."

Të parau ra ä ’o Pätea ia Vei ë :

- "E Vei, ’ua ha’avare ’oe iä’u ! I parau mai na ho’i ’oe ë ’a piti a’e nei ru’i tö ’oe haerera’a iäna ra..."

’Ua fifi ’o Vei i teie mana’o ui o Pätea. E mea maita’i noa a’e paha ’ia fa’a’ite noa i te parau mau. Tä Vei ia i rave i te fa’a’itera’a atu iäna i te tä’äto’ara’a o te mau ’öhipa täna i rave i roto i taua ana ra : mai te taparahi-pohe-roa-ra’a i te mau taehae ’airoto, te ravera’a ia Vero e ’äfa’i atu i reira ë, teie te reo o Vei ia Pätea ë :
(...)
’Rätio Tahiti
monirë 02/12/1963

JPEG - 285.2 ko

- TE ’A’Ai NŌ MĀUI

’O Mäui teie ’o tei parauhia ë : te Atua ’aito o te mä’ohi, tei täpe’a a’e nei i te mahana. ’O Mäui tei parauhia ë : ’o Mäuipöti’iti’i, Mäuiti’iti’iätara, pö’iri pö’iri ’o roto i Tefareana, e fa’ata’ata’a i tö maro e pu’upu’u tä’u püpuhi tore miro ra.

Teie te parau tupuna nö Mäui mai te pö nui häiviivi mai, i te pö uri ta’ota’o :

Te parau tupuna o Mäui

’Ua ta’oto ’o Ta’aroa ia Paparä,
’Ua fänau ’o Moehauitera’i.
’O Moehauitera’i, ’ua ta’oto ia Rö’ura,
’Ua fänau ’o Rüferoroaiteatua,
’O Rüferoroaiteatua, ta’oto ia Hotu.
’Ua fänau o Rütetoara’i ’o tei ’öpere i te fenua i nä ’öti’a rarahi : mai te hiti’a o te rä e te to’o’a o te rä, i apato’erau, i apato’a, te hiti to’a, te hiti to’erau, te to’o’a o te rä, te to’o’a i to’erau roa.
’Ua ta’oto ’o Rüferoroaitera’i ia Hinanuiite’öra’ara’a,
’Ua fänau ’o Hinafa’auruäva’a.
’Ua ta’oto ’o Hinafa’auruäva’a ia Marama,
’Ua fänau ’o Rü, te atua teie ’o Ruapapa ’o tei fänau ia ’Uahea.
’Ua ta’oto ’o ’Ätaratäua, ’oia ho’i o Hihirä ia ’Uahea,
’Ua fänau tä räua : ’a tahi ’o Mäuiimua, ’a piti ’o Mäuiiroto, ’a toru ’o Mäuiimuri, ’a maha ’o Mäuitaha, ’a pae ’o Mäuipöti’i, ’a ono ’o Mäuiupo’orau ’oia ’o Mäuiti’iti’iätara : e Mäui fänau pü fenua ’oia.
(...)

JPEG - 73.8 ko
MĀUI capturant le soleil ... (dessin de DUBOIS)
JPEG - 143.6 ko
Carte des sites culturels de Tahiti cités par Te Arapo © SCP 2013