Accueil > Français > TE ARAPO - En souvenir d’un homme de recueils > La collection PARAU NO TE ‘ĀI’A > Le second livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A, intitulé "Parau tumu nō Teaharoa"

Le second livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A, intitulé "Parau tumu nō Teaharoa"


JPEG - 129.7 ko
Tearapō sur son vélo (dessin de Dubois)


PARAU TUMU NŌ TEAHAROA

JPEG - 426.8 ko
Le second livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A, intitulé "Parau tumu nō Teaharoa"


TUMU PARAU
TE PARAU NŌ PAPENO’O
Te tauira’a ’o Ha’apaiäno’o ’ë ’o Vaino’o
Te tä’öti’ara’a o Papeno’o
E horora’a i te tau ’ati
Te natura fa’ahiahia o Papeno’o
Töna mau vai ri’i fa’ahaumärü

TE ’Ä’AI O RÏPŌ TÄNE
E tävana hina’aro-’ore-hia
Te pohe o Rïpö täne

TE ’Ä’AI O TE’E’EVA
E ’äoaoa te tumu o te riri
E ’otora’a i muri a’e i te ririra’a
E horora’a roa nö te ’imi i te ora
E ti’a re’ire’i : Ti’are’i
E horo ä, ’ia mäha a’e na rä te rohirohi : Mäha’ena
E au atura i te vahine ’ivi : Pape’ivi
E fa’aeaea ri’i, e ha’amäha i te aho : Mähateaho
E haere ä, nä te ara ’ino, te ara o te ora

TE ’Ä’AI O TE’E’EVA (höpe’ara’a)
E tïtaura’a roa i te ora
I ni’a i te one i tahatai te fä’aora’a : Fä’aoone
Taravä ë, ’ö : Taraväo
’O To’ehae ’e ’o Pärurumata’i, te vähi ha’apüra’a

TE ’Ä’AI O FÄTETEURUA
E harehare iti i te patara’a te huero
E ’ere i te iti mä’a ’ia tamä’a
Te ’öpuara’a a ’Ao’aomä’a mä
Te fa’aru’era’a o Fäteteurua i töna nä metua fa’a’amu
Te teretere-mätämua-ra’a nä te moana

TE PARAU NŌ TI’AREI
Te tumu mätämua nö te i’oa Ti’arei
Te mau ’öti’a o Ti’arei
Te mau piri o te fenua
’O Onohe’anuitänerau

TE PARAU NŌ TI’AREI (höpe’ara’a)
Te piti o te tumu nö te i’oa Ti’arei
’O Toare’ire’i ’e te mo’o puapua
Te püpü tohe roa
Te parau nö Hu’uau
Te parau nö Fa’auruma’i
Te pärau mono’i nö Ti’arei
Te parau nö Hïtoti

TE ’Ä’AI O TA’ATA’AUROA
’O ’Ahorotemoa
Te ’öpuara’a ’ino a tei pau
Te ho’i-ri’ari’a-ra’a o Ta’ata’auroa i Ti’arei
Tei Tä’aupiri te ora

TE PARAU NŌ MÄHA’ENA
Te tä’öti’ara’a o te mata’eina’a
E fa’ateniteni nö Mäha’ena
Mäha’ena te ’äi’a o Hinaraure’a i te hörue tïtï’aifaro
E vahine nä Turi atuata’ata
Te mo’era’a o Hinaraure’a
Te tauturu a Taroa Atua
’O Tehë’urairave’atä te ’aito i fa’ahoro i te vahine
Te räve’a nö te fa’aho’i mai ia Hinaraure’a

TE PARAU NŌ HITIA’A
Te mau ’öti’a o te mata’eina’a
I te pae hiti’a o te rä
I te pae to’o’a o te rä
I te pae täpiri i Mäha’ena
Te mau vähi faufa’a o te mata’eina’a Hitia’a
’O Täputuröuru te tahua o te ’ino
Te tahi atu mau vähi faufa’a o te mata’eina’a
E fenua parau rahi ’o Hitia’a
Te täpaera’a o Pütaviri i Mähateaho

TE ’Ä’AI O HAUMEA - TE VAHINE TAEHAE NÖ HITIA’A
’O Tütureiteauätama
Te ’öpuara’a a Tütureiteauätama
Viriviriitera’i e pare ha’apüra’a
Te ’itera’a o Haumea i te peu tai’ata a täna täne ’o Ro’onui
E mä’a ’ama tä Tüture, e mea ota tä Haumea
Te räve’a e ora ai te fenua Hitia’a
"’A’ua nei tö’u nei ’öpu e mo’e ai iä’u..."

TE ’Ä’AI O HAUMEA (tü’atira’a)
Te täpapara’a o Haumea i täna tamaiti
Te mä’a a Tüture na töna metua vahine
E ’ümete ’öfa’i marae te mä’a i pa’ia ai ’o Haumea
Aita ’o Haumea i pohe
Te fa’aorara’ahia o Haumeaite’aita’ata
"I pohe na vau ’e ’ua ora mai nei".

TE PARAU NŌ RA’AHITI
Te mau ’öti’a o te mata’eina’a
Töna mau mou’a
Töna mau vai fa’ahaumäru
Töna mau to’a
Töna mau ava
Töna mau marae
E hei fa’ateni nö te mata’eina’a Fä’aone

TE ’Ä’AI O TE HË ’URA NŌ FÄ’AONE
Te fare ’öfa’i mätämua : ’o Anatehuero
Te piti ’o Anatefärau
Te toru ’o Pi’ipi’inui
E ’ere i te iti höpoi’a nei !
Te ahimä’a höpe’a
Te parau-mätämua-ra’a te hë
’O rätou i te orara’a i uta, ’o rätou ato’a ’ia ho’i i tai
Mai Tä’amarö i Tu’itu’ipuapua

TE ’Ä’AI O TEHË’URAIRAVE’ATÄ (höpe’ara’a)
O Hinaraure’a te vahine hina’arohia e Tehe’ura
Te ’öpuara’a a Tehë’ura
Töna tere i Mäha’ena
Te täpüra’a rä’au fare a Turi
’Ua mo’e-roa-hia te poro’ira’a a Turi
I te toru o te ’are,’ua mo’e tä’ue ’o Hinaraurea
Te mau täpa’o fa’aara ia Turi i taua ’ati ra
Te ’imira’a o Turi ia Hinaraure’a
E ha’apohe ia Tehëura nö te fa’aora ia Hinaraure’a
’Ua topa te hau ia Turi ’e i te vahine

JPEG - 193.9 ko


’EI ’ÖMUARA’A

E mau vähi ri’i o te mau parau tumu o te fenua tei toe mai, tä tätou e tai’o i roto i teie puta iti. E mau paripari fenua ’e e mau ’a’ai nö te mau mata’eina’a e tärava mai Ha’apaiäno’o ’oia ho’i ’o Papeno’o e haere roa atu ai ë, i Ra’ahiti ’oia ho’i ’o Fä’aone.
Taua tärava fenua ra, ’ua ma’irihia i te i’oa o Te’aharoa, e moti i Rä’iämanu (’o Tahara’a i teie mahana) e haere roa ë i Vai’ova’u i Taravao, tei parauhia na i muta’a ra ë : "E ono o Te’aharoa, täva’u o Teporiönu’u."
Te’aharoa ’o te fa’ahoho’ara’a ia i te taura mana i tä’ai na aore ra i ’ämuitahi na i taua mau va’amata’eina’a ra i raro a’e i te hanahana o te ari’i Pömare tei ha’amau ato’a ia Teporiönu’u ’ei fa’ahö’ëra’a ia Pare ’e o Papa’oä (’Ärue). Inaha, i muri a’e i te mau ’arora’a i tupu na, ’ua färi’i tö taua mau mata’eina’a ra mau ra’atira i te mana o Pömare.
E pehe te mau paripari fenua, ’ei fa’ahanahanara’a i te fenua i färi’i i te ta’ahira’a ’ävae mätämua o te ta’ata tei tere mai na te moana i ni’a i teie fenua. E tapa’o fa’atura i te mou’a, te tahua, te ’öutu, te ava, te puna vai ’e te vai noa atura, tei hö atu i te tamarüra’a o te tino ’e o te ferurira’a. E te’ote’ora’a nä te tahi pupu ta’ata i mua i te tahi atu mau pupu ta’ata i te taime e ’ämui ai rätou. E fa’ateniteni atu tö teie pupu ’e e nä reira mai tö te tahi atu ë, hope noa a’e.
I muri mai, ’ua tä-reo-hïmene-hia taua mau parau ra, ’ei hïmene tärava iho ä ra. E au atura, ’ia fa’aro’ohia atu ë : te perepere mai te vava mata’i ra i ni’a i te tara mou’a ; te ha’u mai te varovaro ra o te moana uri pa’o e aore ra tö te ’änävai ë te vai noa atura...
Te mau ’ä’ai, ’ei hi’ora’a ’e ’ei räve’a nö te arata’ira’a, te fa’a’öhipara’a ’ia vai ora noa te mau ha’api’ira’a ato’a a te mau tupuna tei ’ore i vaiiho mai i te tapura tai’o mahana, ’aore ra te ’äna’ira’a i’oa o te mau ta’ata fa’ahiahia a’e. ’Ua vaiiho mai rä i taua mau ’a’ai ra ’ei horora’a nä te uta’a i te mau taime ahoaho.
’Ua tä-reo-hïmene-ato’a-hia te mau ’a’ai ’ei hïmene rü’au änei, ’ei hïmene nö teie tau änei. E reo ’oto, e ta’ira’a taere, ’ia päpü te paraura’a i te mau ha’api’ira’a e vai ra i roto i te ’a’ai e hïmenehia ra. E tahe te roimata o te ’ä’au. E ere änei ë, o te huru mau ia o te ta’ata ’ia ’ite ’oia i töna hape i mua i te tahi ha’api’ira’a maita’i, e aore ra ’ia ’ï ’oia i te ’oa’oa ?
Teie nei mau parau tumu tä tätou e tai’o mai, nä Pouira a TEAUNA tei pi’i-noa-ato’a-hia ë, ’o TEARAPÖ i ’ohi haere ’e i ha’aputu mai, mai roto mai i te fëiä pa’ari nö taua tau ra. ’Ua fa’ati’ati’a na ’oia i teie mau paripari fenua ’e te mau ’a’ai i ni’a ia Ratio Tahiti i te ärea matahiti 1960 ë, tae atu i te matahiti 1967. ’Ua päpa’ihia ’e te Piha töro’a mä’imi i te parau nö te orara’a i muta’a ra a te Pü Teanavaharau tei fa’anene’i roa ato’a i teie puta iti tä te Fare Väna’a i fa’a’äfarohia te papa’ira’a.
E faufa’a teie i vaiihohia mai e te hui tupuna ’ia vai tämau maite te mau parau ora ato’a tä rätou iho i ora maita’i na, ’ia riro ’ei hi’ora’a, ’ei horora’a, ’ei mä’a nä te hua’ai tä rätou i poro’i mai ë :
"’A ’ai !"
Teanavaharau
20/04/999

JPEG - 158.6 ko


Dans le respect du droit de courte citation, vous trouverez ci-dessous des extraits de certaines des légendes recueillies par TEARAPO et publiées dans le second livret de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A.
Vous pouvez consulter le texte intégral de la collection PARAU NO TE ‘ĀI’A à la documentation du Service de la culture et du patrimoine, à la bibliothèque de Te Fare Tauhiti Nui et à la bibliothèque de l’Université de la Polynésie française.

- FA’ATARA NŌ TE’AHAROA

’Ua ta’o na tö reo fa’ataratara
E te manu ’aitü ’ï’imi pö.
’Örero väna’ana’a, ’a rere Haururu
Nä te reva, nati ruru i te ’aha tapu mo’a o te ’äi’a.

Mai te pö mai tahito mai ä o te ’Oro’au,
Fai’ore noa na te parau nö ’oe :
Te ono ’o Te’aharoa,
Täva’u ’o Teporiönu’u
’O tei amo i täna ’ömore Arainätoto
E tü i te tahua Teonoetau,
E moti i Rä’iämanu i Tahara’a i te to’o’a o te rä
Ë, haere roa i Vai’ova’u i te hiti’a o te rä.
’Öna ho’i te tau’upu nö te i’a o Tahiti.

E ta’o ä tö reo püroro pehe ro’o,
’Ia pïna’ina’i a’e te vivo ’upa vaha,
Nö te tärava tü o te päta’u :

Matavai, Ha’avai, ’Üporu, Mähina,
Haururu, Paino’o ia Vaino’o, Ha’apaiäno’o,
Vavau, Papeno’o, Temanorahi,
Mëhiti, ’Ëuë te pahu nui, Türei, Ti’arei,
Hä’ena, ’Ahu’are, Mäha’ena,
Tä’ero, Teaumätua, Hitia’a,
’Orohenä te poe rava o Tahiti nui märe’are’a.

’Ia ta’o ä tö reo rohotu tävai,
E Tearapö ë,
’Ei faufa’a tütu’u ta’ere mä’ohi.

(päpa’ihia e Raymond TERI’IERO’OITERA’I-GRAFFE)

JPEG - 404.4 ko


- TE PARAU NŌ PAPENO’O

’Ua parauhia ë ’o Haururu te i’oa mätämua o Papeno’o. Të vai ra te reira ’öfa’i rahi i ni’a i te fenua e parauhia ë ’o Haururu [te fenua e nohohia ra e te müto’i o Papeno’o i teienei] ë, haere ti’a atu ai i te pae i te ’änävai o Vaitü’oru. ’Ua mo’e rä taua ’öfa’i ra ’o Haururu i teienei ë, teie töna parau :

Haururu tei puni hohö a’e nei
I te hau o nä tamäri’i
Fa’ati’ati’a tara a’ia’i
I te tua o Matavai.
Fa’imano ari’i te ruahine
I te mata o te maoa’e
E heru, e heru i te ’uramea
O te tahua i ni’a ra ’o ’Atoheiitarahatämae...

Nä roto i te ahura’ahia te marae ra ’o Ha’apaiäno’o i ni’a i te fenua ra ’o Ha’apaiäno’o, e marae rahi nö te ari’i vahine ra ’o Te’uravahine i Ha’apaiäno’o i te tua o ’Auviri, ’ua riro te i’oa o taua fenua ra ’o Haururu ë, ’o Ha’apaiäno’o i teienei, tei parauhia ë :

Ha’apaiäno’o i te tua o ’Auviri
I Fa’arapa i te ivi rairai
’O tei huri ta’ere a’e nei
I te hau o Mo’orere
I te atua ’o Tänemataroa
’O tei ’ai a’e nei i te haururu
O nä vähine mata a’ia’i
O te to’a pü ra ’o Rautïrare
’O tei pïhaehae a’e nei
I te hau o te ari’i ra
’O Matato’i nö Tepiha’ïateta.

(Taua fenua ra ’o Ha’apaiäno’o, te fenua ia e ti’ahia ra i teienei i te fare purera’a tätorita nö Papeno’o).
(...)

JPEG - 177 ko

- TE PARAU NŌ TI’AREI

Te i’oa mätämua o Ti’arei ’o Türei ia, ’o ’Öutüreirei, ’Euemëhiti, Täpaupiripiri, Türeiitetu’emä’ava’ino : e taparahi ta’ata te töro’a.

Te tumu mätämua nö te i’oa Ti’arei

I te fenua ra ’o Fa’ari’ihau i te mata’eina’a i Ti’arei i te ’änävai ’o Vaitärata ë, i tahatai i reira, të ti’a ra te hö’ë ’öfa’i roa tei parauhia ë ’o Türei. E ’öfa’i ha’apohera’a ta’ata teie i te tau mätämua. E tu’uhia te rei i ni’a i taua ’öfa’i ra, tüpa’ia atu ai ë, ’ia pohe te ta’ata e ’äfa’ihia te tino i ni’a i te marae Matahira i te fenua ra ö Matahira (e täpiri i te fare purera’a, nä te pae hiti’a o te rä mai nö Ti’arei, i te fenua e nohohia ra i teienei e Ta’aroaari’i mä ’e ’o Taute mä.)

’Ia mana te ari’i ’o Tünuiea’a’iteatuateunumäitera’i, i ni’a i te tuha’a ’o Teonoetau : ’o Teaharoa, ë, ’ia piri e ’o Teporiönu’u ’oia ’o Arue ’e ’o Pare, ’ua täva’u ’o Teporiönu’u, i parau ai te ari’i i te reira tau ë :
E to’o ra vau i ta’u nu’u ë
Pare, ’Ärue, Mähina ë Haururu,
’Euemëhiti, Ahu’are, Tä’ero,
Hitia’a ë Ra’ahiti
’Ei turi, ’ei rore, ’ei tü’iara’a
I te i’a poarua nö Tuähuru
Maumau ta’a’ë te huero mä’oa
Nä tö Mëhiti tamari’i.

’Ua tapu te ari’i ra ’o Tünuiea’a’iteatua i te i’oa o Tü. E vaiiho ia i te i’oa Tü ’e e mono ë ’o Ti’a : hö’ë ä tö räua aura’a. Nö reira te i’oa o Türei i tauihia ai ’o Ti’arei.
E rave rahi noa atu ä mau ta’o i tauihia e te ari’i mai te tünoa ’ei ti’anoa, te tüfä ’ei ti’afä, te tüpito ’ei ti’apito, te tüfera ’ei ti’afera, te tümäporo ’ei ti’amäporo, e rave rahi noa atu ä.
’Äre’a te mau i’oa ta’ata, aore ia te ari’i i tapu. Nö reira te mau i’oa ta’ata tei ha’amata mä te ta’o Tü, ’ua vai noa ia : Tütapu, Tütaha, Tütava’e, Tümoe, Tümäui, Tüväna’a, Tühänia ë, hänere noa atu ä te mau i’oa ta’ata...
Teie te tahi aura’a nö te mau i’oa o Türei, ’Euemëhiti ’e Täpaupiripiri :
’Euemëhiti teie nä Hiva,
’Ei turi, ’ei rore
I te i’a poarua nö Tüahuru
Maumau ta’a’ë te huero mä’oa
Nä tö Mëhiti tamari’i.
Täpaupiripiri teie töna aura’a : ’ua rave ana’e terä fenua ta’ata i te hö’ë ’öhipa ’aore ra i te hö’ë ’öpuara’a, e piripiri täpau ’uru mau, e ’ore e matara, e rave iho ä ë, ’ia oti roa.
(...)

JPEG - 905.2 ko

- TE PARAU NŌ MĀHA’ENA

Mou’a tei ni’a ’o Tä’iämano,
’Ua he’e Raure’a i te hörue.
Tei Pu’ataihani te ’are i te moana,
’A hi’o i te huru o te vahine.
E vahine nehenehe ’o Raure’a vahine,
Tei he’e noa mai i te ’are miti i Pu’ataihani ë.
E ara maita’i e Raure’a vahine,
’Are iti ha’avarevare tenä
’Are iti fa’ahina’aro ia ’oe e Raure’a iti ë.
’A tahi he’era’a, ’a piti he’era’a,
’Ua mo’e tä’ue ’o Raure’a ë.
Tei hea atura ta’u hoa iti ë,
Terä roa ia tei Vai’iha ra,
Tei roto i te ana o te hë
Të hurihuri noa ra ë,
I raro a’e i te maru ’öfa’i ë.
Hina ë, Raure’a ë, Marei ë
Mai terä ra te pua i ta’u mou’a iti Tapioi ë,
He’ehe’e noa mai ë.

JPEG - 135 ko

Te tä’öti’ara’a o te mata’eina’a Mäha’ena

’O Mäha’ena, e ’ere teie mata’eina’a i te fenua rahi roa : e toru noa iho tiromëtera, mai te tahi ’öti’a ë, tae atu i te tahi ’öti’a ë, e fenua fa’a rahi. (E tämata vau i te fa’ati’ati’a atu i te mau vähi ri’i i roa’a mai nö Mäha’ena, mai te tahi ’öti’a ë, tae atu i te tahi ’öti’a, mai tahatai ë, tae roa i te höpe’ara’a i uta).
Teie te huru o te tä’öti’ara’a o teie mata’eina’a : e moti i Anapü i te pae i Ti’arei haere roa i ’Ea’ea i te pae i Hitia’a : ’o ’Ahu’aretä’ero ia, ’oia ho’i ’o Mäha’ena.
Mai Anapü, ’a’e atu ai te ’öti’a i ni’a i te tara o te mou’a ë, tae’ahia atu ai i te pito o Anapü nä ni’a noa i te tara o te ’äivi i te pae i apato’erau i te fa’a iti i Mähape ë, tae roa atu ai i Päpähia. Tei reira te rä’au mono’i o Mäha’ena tei parauhia ë : e toromeho, e mono’i päro’o nö te vahine purotu ra nö Hinaraure’a tei pätauhia ë :
Te pua o Tapioi te manu e tahi
I ni’a i töna ra tahua i Poro’ura.

’Ia tae i reira, te höpe’a ia o te fa’a iti e tü’ati atu ai i te tua ’äivi rahi o Tähararä. ’O Mäha’ena i te tahi pae ’e te fa’a o Papeno’o i te tahi atu pae ë, haere roa atu ai i te vähi i parauhia ë : ’o Fareueue, te ’aro’ä ia e tïtäpou ai, mai Mäha’ena i te fa’a i Papeno’o. (’Ua ma’irihia teie i’oa ’o Fareueue nö te mea e au te vai i terä vähi ë, e mea pïpï-noa-hia, e mea ueuehia mai.)
Mai reira e ha’avauvau te tua ’äivi ë, piri roa atu i te tumu o Mä’oru : e mou’a teitei hö’ë tauatini toru hänere va’u ’ahuru ma iva (1389) mëtera ë, tae’a-roa-hia atu ai ’o Fa’ari’irau’ava : te ’öti’a o te ho’ira’a mai o Mäha’ena i tai nä ni’a noa mai i te tua ’äivi nä te pae i raro i te tahua ra ’o Täpararauti, nä raro mai i Pu’unui ë, tae’a roa mai i ni’a i te ’öti’a i te pae pürümu i ’Ea’ea ë, i tahatai i te avaava ra ’o Tïhato.
Mai reira ë, i tai roa i ni’a i te a’au, nä te pae hiti’a o te rä o te motu ra ’o Tä’aupiri tei parau-ato’a-hia ë : ’o Nansouty.
(Nö te mea, i reira te tanura’ahia te hö’ë ra’atira nu’u fa’ehau faräni tei pohe i te tama’i i Mäha’ena i te matahiti hö’ë tauatini va’u hänere maha ’ahuru ma ono (1846). ’Ua parauhia ë, e mea pätiahia ’oia i te ’auri, mau noa atu ai töna tino i ni’a i te tumu rä’au. ’Ua hunahia iho ä töna tino i ni’a i taua motu ra.)
Te motu Tä’aupiri, nö te pae i Mäha’ena ia. Te fenua i uta a’e, ’o Väna’ato’ofa nö te ’aito ra nö Väna’ato’ofa.
Te mau fenua nä te hiti i te pürümu o te Hau, mai ’Ea’ea ë, haere roa i Anapü : ’o ’Ea’ea, ’o Väna’ato’ofa, ’o Pape’ivi, ’o Tevaipohe, ’o Ni’umare, ’o Te’uramea, ’o ’Arupä, ’o Faretai, [te tuha’a fenua ia e ti’ahia ra e te fare purera’a o Mäha’ena], ’o Poro’ura (tei reira te fare ha’api’ira’a). Te fenua färi’i hau : ’o ’Ahu’are, ’o Ma’urepa ’e ’o Anapü.

JPEG - 204.8 ko
JPEG - 143.6 ko
Carte des sites culturels de Tahiti cités par Te Arapo © SCP 2013